Statecraft

5 november 2026 · essay

Tellen zonder tijd

Over een kankercijfer, een kasboek en de toekomst die nergens geboekt wordt

door Jacob Huibers · Read in English →

Op 7 oktober kopte NU.nl dat Nederland in 2045 zonder ingrijpen een kwart meer kankerdiagnoses en kankerdoden telt.1 De cijfers komen uit een nieuwe toekomstverkenning van het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). Het aantal diagnoses stijgt van ruim 136.000 per jaar naar bijna 170.000 in 2045. De sterfte stijgt met 24 procent, van ruim 46.000 naar ruim 57.000 per jaar. De oorzaak is vooral demografisch: er komen meer ouderen, en het voor leeftijd gecorrigeerde risico blijft ongeveer gelijk.2 Halverwege het artikel volgt het hoopvolle spoor. Als in 2032 geen jongere meer rookt en nog maar vijf procent van de volwassenen, worden tot 2045 120.000 diagnoses voorkomen. Drinkt iedereen vanaf 2032 twee glazen alcohol per week minder, dan scheelt dat tot 2050 zo’n 11.500 diagnoses.

Bij snel lezen blijven twee grote getallen naast elkaar hangen. Bij langzaam lezen blijkt dat ze niet in dezelfde eenheid staan.

De noemer die ontbreekt

De prognose is een jaarcijfer. De preventiecijfers zijn opgeteld over twee decennia of meer, en ook nog over verschillende perioden en verschillende kankersoorten. Omgerekend ontstaat een ander beeld. Tussen 2024 en 2045 worden in het basisscenario naar schatting zo’n 3,4 miljoen diagnoses gesteld. De 120.000 is daarvan ongeveer drie en een half procent.3 Het alcoholeffect komt volgens IKNL neer op gemiddeld 427 diagnoses per jaar.4 Tegenover ruim 136.000 tot bijna 170.000 diagnoses per jaar is dat minder dan drie promille. IKNL publiceert bij de verkenning geen onzekerheidsmarges, maar waarschuwt zelf dat de cijfers niet als exacte voorspellingen moeten worden opgevat. Een effect van drie promille valt in elk totaalcijfer weg.

Bij roken ligt het anders, en daar zit de eerste vertekening. De 120.000 betreft alleen long-, blaas- en slokdarmkanker. Longkanker neemt er 89.000 van voor zijn rekening.5 In 2024 kregen ruim 14.000 mensen die diagnose.6 Over twee decennia gemeten gaat het dus om een groot deel van alle longkanker, en dat effect zal in de longkankercijfers zichtbaar worden. NU.nl vermeldt die beperking tot drie kankersoorten niet. Daardoor verdwijnt de plek waar het effect groot is, longkanker, achter een opgeteld getal dat naast het totaal staat en daar groot klinkt.

Er is een eenvoudige vuistregel voor nieuws: de ruimte die een onderwerp krijgt, zou iets moeten zeggen over de omvang ervan. In het artikel krijgt de demografie, die vrijwel de hele stijging verklaart, een paar zinnen. Preventie beslaat zeven van de achttien alinea’s. Dat de zorgcapaciteit het knelpunt wordt, staat in de aanhef en in een citaat van IKNL-bestuursvoorzitter Ernst Kuipers. Het tweede deel van het stuk gaat over iets anders.

Wie rekent, voor wie

Het getal van 120.000 is niet nieuw. IKNL publiceerde het op 8 oktober 2024, als doorrekening van een van de doelen van de Nederlandse Kankeragenda: vijf procent rokende volwassenen en geen rokende jongeren in 2032.5 Die agenda is opgesteld binnen het Nederlands Kanker Collectief, dat eind 2022 is geïnitieerd door IKNL, KWF en de NFK, en werd op 27 november 2023 gelanceerd.7 Het alcoholcijfer kwam in januari 2026 uit een berekening van IKNL met het Trimbos-instituut en gezondheidsfondsen, onder wie KWF.4 Het kennisinstituut rekent dus het effect door van een agenda die het mede heeft opgesteld. IKNL omschrijft zichzelf als “een onafhankelijk kennisinstituut voor de oncologische en palliatieve zorg”, met als missie het reduceren van de impact van kanker.8

De rolvermenging is op zichzelf al genoeg om te schuren. Een partij die haar eigen doel doorrekent, bepaalt ook de horizon, het scenario en de eenheid waarin de uitkomst wordt gepresenteerd. Dat kan zorgvuldig gebeuren, en IKNL spreekt zelf van “minstens” 120.000. Maar de keuze voor een cumulatief getal over 22 jaar is een presentatiekeuze, en die ligt bij de partij die het doel heeft gesteld. Voor een belangenorganisatie is dat legitiem. Voor een instituut dat zich als onafhankelijke bron van beleidsinformatie presenteert, is het een opname uit het kapitaal waarvan het leeft. Het Centraal Planbureau kan verkiezingsprogramma’s geloofwaardig doorrekenen omdat het die programma’s niet zelf schrijft.

De schade blijft niet bij één cijfer. De gemiddelde lezer rekent niet om. De scepticus doet dat wel, en maakt van een ontdekte opsmuk het bewijs voor een breder verhaal: dat instituten hun cijfers kleuren. Dan verliezen ook de cijfers die wel deugen hun gezag. Zo levert de presentatie munitie aan iedereen die elke preventiemaatregel als betutteling wil wegzetten.

De wet van McLurg, in de tijd

Waarom zou een kennisinstituut zijn cijfers optellen? Het vecht tegen een bekende vertekening. Galtung en Ruge beschreven in 1965 hoe culturele nabijheid bepaalt of een gebeurtenis nieuws wordt.9 In Britse nieuwskamers circuleerde een grimmiger versie, die de socioloog Philip Schlesinger optekende als de wet van McLurg: een schaal waarop een handvol doden dichtbij even zwaar weegt als honderden ver weg.10 Our World in Data liet in 2019 zien hoe ver dat reikt. In The New York Times en The Guardian ging meer dan twee derde van de berichtgeving over doodsoorzaken over zelfdoding, moord en terrorisme, die samen nog geen drie procent van de sterfte veroorzaakten. Hartziekten, goed voor ongeveer een derde van de sterfte, kregen twee à drie procent van de aandacht.11

Dezelfde wet werkt voor afstand in de tijd. Een dode vandaag weegt zwaarder dan honderd in 2045. Daardoor begint preventie elk politiek debat met een achterstand. De kosten zijn direct en zichtbaar, de opbrengst ligt decennia verder en valt in de totaalcijfers niet aan te wijzen. Het cumulatieve getal probeert die tijdsafstand te overbruggen met omvang. Dat is begrijpelijk. Het ruilt alleen de ene vertekening in voor de andere.

Een kasboek zonder toekomst

Wat in de krant een kwestie van presentatie is, is in de rijksbegroting een kwestie van stelsel. NRC wees op 28 september in een commentaar bij de Financiële Beschouwingen op het kas-verplichtingenstelsel van het Rijk.12 Een uitgave bestaat daarin pas als het geld de deur uitgaat. Uitgesteld onderhoud kost in dat stelsel niets, totdat het alles kost. Het ministerie van Infrastructuur komt volgens het commentaar de komende jaren 80 miljard euro tekort om de rijksinfrastructuur op orde te krijgen. NRC bepleit een baten-lastenstelsel met afschrijving op de balans, waar de Algemene Rekenkamer al jaren voor pleit. Een kwart eeuw geleden, met Gerrit Zalm op Financiën, was die omslag volgens de krant dichtbij. Ambtelijk Financiën hield hem tegen.

Het is hetzelfde mechanisme als in het kankerartikel, nu vastgelegd in de manier van tellen. Elders heb ik het zo beschreven: doorschuiven oogt goedkoop omdat de kosten van niet-kiezen nergens als kosten worden geboekt.13 De boekhouding verdisconteert de toekomst zonder dat iemand dat besluit.

Zichtbaar en geborgd

Toch maakt NRC het zich op drie punten te gemakkelijk.

Ten eerste werken gemeenten al decennia met baten en lasten. Het Besluit begroting en verantwoording schrijft activering en afschrijving voor, staat voorzieningen voor groot onderhoud toe en verplicht een paragraaf over het onderhoud van kapitaalgoederen.14 Toch bezweek op 1 september 2020 een kademuur aan de Amsterdamse Grimburgwal.15 Afschrijving op de verkrijgingsprijs laat de vervangingswaarde buiten beeld. Een voorziening kan jarenlang te laag worden gevoed zonder dat de raad het merkt.

Ten tweede was het tekort op de rijksinfrastructuur bekend. In juni 2020 meldde het ministerie de Kamer dat een externe toets bij Rijkswaterstaat een tekort op de instandhouding van circa 1 tot 1,4 miljard euro per jaar liet zien. In december 2020 kwam de validatie uit op gemiddeld een miljard per jaar boven het beschikbare budget, tot 2035.16 Die kennis had alleen geen bindende plek in het besluit. Het tekort was dus nooit een kennistekort.

Ten derde is het verzet van Financiën minder raadselachtig dan het commentaar suggereert. Sinds 1994 werkt het Rijk met trendmatig begrotingsbeleid. Het uitgavenkader rekent met de uitgaven zoals die op kasbasis op de begrotingen staan.17 Met baten en lasten in het uitgavenkader kan consumptie als investering worden afgeschreven, en ontstaat ruimte die er niet is. De Britse ervaring met de golden rule van Gordon Brown laat zien hoe rekbaar het begrip investering wordt zodra het begrotingsruimte oplevert. Het Institute for Fiscal Studies rekende de herclassificatie van wegenuitgaven als kapitaal tot de verschoven doelpalen.18 Het verstandige compromis is een balans met afschrijving op vervangingswaarde voor zicht en verantwoording, naast een uitgavenkader dat op kasbasis blijft.

Daarmee is het probleem verplaatst naar waar het hoort, en nog niet opgelost. Zichtbaarheid zonder eigenaar wordt een monitor, en Nederland heeft genoeg monitors. De vraag is wat blijft staan als niemand meer kijkt. Welke functionaris, welk budget met welke looptijd en welke norm houden het onderhoudsniveau vast wanneer het kabinet valt? In De Richting van de Beweging is dat het criterium waarop elke interventie uiteindelijk wordt afgerekend.19 Een baten-lastenstelsel zonder vastgesteld onderhoudsniveau en zonder eigenaar met een horizon verbetert de spiegel en laat het besluit ongemoeid. Bovendien beperkt het voorstel zich tot geld, en geld is de drager die het minst knelt. Ruimte, energie, mensen en besliskracht staan op geen enkele balans.

De som

Een krantencijfer zonder tijdseenheid, een kasboek zonder toekomst, een begroting zonder som: drie schaalniveaus, één vertekening. In alle drie wordt de toekomst verdisconteerd door de manier van tellen, zonder dat iemand dat besluit. De cijfers liggen er al. Wat ontbreekt, is een plek waar ze naast elkaar worden gelegd, en iemand die zijn handtekening eronder zet.

Wat niet geteld wordt, wordt toch betaald. Alleen later, door anderen, en zonder afzender.



Jacob Huibers is interim-manager met ruim twintig jaar ervaring in de Nederlandse publieke sector. Hij werkte als clustermanager, clusterdirecteur en kwartiermaker bij gemeenten van vijftigduizend tot ruim tweehonderdduizend inwoners en bij regionale samenwerkingsverbanden in het sociaal en fysiek domein. Statecraft is zijn platform voor strategische reflectie op publieke uitvoering, pijler IV van House of Viridian.

Reactie en tegenspraak via Statecraft.nl.

Footnotes

  1. Kim Einder, ‘Zonder ingrijpen zijn er over 20 jaar een kwart meer kankerdiagnoses en -doden’, NU.nl, 7 oktober 2026. ↩

  2. IKNL, ‘Aantal kankerdiagnoses stijgt tot 2045 naar bijna 170.000 per jaar’, persbericht, 7 oktober 2026, en de bijbehorende pagina Kanker in 2045 op iknl.nl. Het persbericht noemt 136.000 het aantal van 2025, de pagina dat van 2024. ↩

  3. Eigen schatting door lineaire interpolatie tussen de door IKNL genoemde punten 2024 (136.000), 2032 (ruim 152.000) en 2045 (bijna 170.000). IKNL publiceert de jaarreeks in NKR Cijfers. ↩

  4. IKNL, ‘Slechts twee glazen alcohol minder per week voorkomt ruim 11.500 kankerdiagnoses tot 2050’, 13 januari 2026: 11.529 diagnoses over zeven kankersoorten, gemiddeld 427 per jaar, met het Trimbos-instituut en gezondheidsfondsen van De Gezonde Generatie. ↩ ↩2

  5. IKNL, ‘Rookvrije toekomst kan in 22 jaar minstens 120.000 kankerdiagnoses voorkomen’, 8 oktober 2024: periode 2024-2045, longkanker 89.000, blaaskanker ruim 16.000, slokdarmkanker bijna 15.000; scenario volgens een van de doelen van de Nederlandse Kankeragenda. ↩ ↩2

  6. IKNL, cijfers over kanker, 14 augustus 2025 (voorlopig): 14.413 diagnoses longkanker in 2024, geciteerd in Longkanker Nederland, Factsheet Longkanker 2025. ↩

  7. Nederlands Kanker Collectief, nederlandskankercollectief.nl; Kamerstukken II 32 793, nr. 707 (lancering Nederlandse Kankeragenda op 27 november 2023); M. de Leeuw, ‘Impact van kanker reduceren door data te laten leven’ (interview met Thijs Merkx), Oncologie Up-to-date 16 (2025), nr. 5. ↩

  8. IKNL, ‘Over IKNL’, iknl.nl. ↩

  9. Johan Galtung en Mari Holmboe Ruge, ‘The Structure of Foreign News: The Presentation of the Congo, Cuba and Cyprus Crises in Four Norwegian Newspapers’, Journal of Peace Research 2 (1965), nr. 1, p. 64-91. ↩

  10. Philip Schlesinger, The social organisation of news production: a case study of BBC radio and television news, proefschrift London School of Economics, 1975, p. 207-208; bewerkt uitgegeven als Putting ‘Reality’ Together (1978). Schlesinger situeert de anekdote bij de BBC External Services; wie McLurg was, vermeldt hij niet. ↩

  11. Hannah Ritchie, ‘Does the news reflect what we die from?’, Our World in Data, 29 mei 2019 (oorspronkelijke versie; de pagina is in oktober 2025 vervangen door een bijgewerkte analyse). Cijfers over 2016, binnen dertien doodsoorzaken die samen ongeveer 88 procent van de Amerikaanse sterfte vormen. Onderliggend: H. Al-Jamaly, M. Siemers, O. Shen en N. Stone, ‘Death: Reality vs Reported’, University of California San Diego, 2018. ↩

  12. ‘De verouderde financiële gereedschapskist van minister Eelco Heinen helpt Nederland op termijn niet verder’, commentaar, NRC, 28 september 2026. ↩

  13. Uit een essay over de som van de Nederlandse claims op ruimte, energie, mensen, geld en besliskracht, in voorbereiding. ↩

  14. Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten, artikelen 9 en 12 (paragraaf onderhoud kapitaalgoederen), 44 (voorzieningen), 59 tot en met 64 (activering, waardering en afschrijving). ↩

  15. AMS Institute, ‘Collapse of Grimburgwal: lessons for the Amsterdam area’, 28 april 2022. ↩

  16. Kamerstukken II 35 300 A, nr. 94 (19 juni 2020) en 35 570 A, nr. 46 (17 december 2020). ↩

  17. Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën, Kamerstukken II 36 600, nr. 2 (2024). ↩

  18. R. Chote, ‘The macroeconomic framework: time for a tweak?’, Institute for Fiscal Studies, 21 februari 2007; R. Chote, C. Emmerson en G. Tetlow, IFS Green Budget, januari 2009, hoofdstuk 5. ↩

  19. Jacob Huibers, De Richting van de Beweging: Interim-Management in de Publieke Sector, manuscript in voorbereiding, hoofdstuk 9 (Borging en transferwaarde). ↩